تبریز؛ شهری که قلبش با مساجد می‌تپد

به گزارش ایکنا از آذربایجان‌شرقی، تبریز، شهری است که در آن مسجد فقط دیوار و گنبد و محراب نیست، بلکه خاطره است، پناه است و ریشه و بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی مردم است؛ جایی که در سخت‌ترین روزها، در غم‌انگیزترین لحظه‌ها و حتی در شادی‌های آرام و بی‌ادعا، مردم به آن پناه برده‌اند؛ از مجالس ختم ساده محلی گرفته تا محافل انس با قرآن، از جمع‌های خودجوش برای کمک به نیازمندان تا زمزمه دعاهای شبانه، مسجد همواره نقطه اتصال ایمان و زندگی اجتماعی مردم این شهر بوده است.

از همین رو بود که در حوادث تروریستی اخیر، خبر هتک حرمت به مسجد غریبلر، دل تبریز را لرزاند، چراکه در آن حادثه، به خاطره‌های یک محله، به باورهای صادقانه مردم و به نهادی که سال‌ها منشأ خیر، همدلی و آرامش بوده است هتک حرمت شد؛ مسجد غریبلر از جمله مساجدی است که نامش با خدمت گره خورده؛ مکانی مردمی که در آن دست نیازمندی رد نشده، ختمی بی‌صاحب نمانده و قرآن مهجور نبوده است. تعرض به چنین مکانی، معنایی جز بی‌حرمتی به سرمایه اجتماعی یک محله نداشت.

 در جریانات اخیر به‌خوبی دیدیم که هتک حرمت به مساجد ناشی از حرکت طیف‌های مردمی نبود؛ بلکه بخشی از یک جریان هماهنگ و هدفمند در سراسر کشور بود که گروه‌هایی تروریستی، سازمان‌یافته و خط‌گرفته از خارج از مرزها را مأمور کرد تا به مقدس‌ترین و هویتی‌ترین نقاط اجتماعی مردم حمله کنند و چرا مساجد انتخاب شدند؟ چون مساجد نماد پیوند مردم با ایمان، تاریخ و انسجام اجتماعی‌اند و ضربه زدن به آن‌ها می‌توانست بیشترین التهاب روانی و اجتماعی را ایجاد کند و در عین حال، خوراک تبلیغاتی لازم را برای اربابان این جریان‌ها در آن‌سوی مرزها فراهم آورد.

از سوی دیگر، اهمیت مساجد، به‌ویژه در تربیت نسل جوان، موضوعی است که هم مردم و هم فعالان اجتماعی بر آن تأکید دارند و مساجد در جامعه ایرانی پایگاه اصلی بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و مردمی است؛ مکانی برای آموزش اخلاق، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و مشارکت داوطلبانه؛ بسیاری از جوانان نیز نخستین تجربه‌های فعالیت اجتماعی خود را در همین فضاها کسب کرده‌اند و مسجد برای آن‌ها محل تعلق و هویت بوده است و به ویژه در تبریز که به شهر مساجد تاریخی شهر دارد و تاریخ و هویت خود را با مساجد ساخته است.

اما آنچه طراحان این اقدامات در محاسبات خود ندیدند، واقعیت جاری در تبریز و در جای جای ایران اسلامی بود؛ تبریز، شهر مساجد تاریخی است؛ شهری که مسجد در آن تنها محل عبادت نیست، بلکه بخشی از زیست روزمره مردم به‌شمار می‌آید؛ مردم این خطه با مسجد زندگی کرده‌اند، در آن عزاداری کرده‌اند، قرآن ختم کرده‌اند و در روزهای سخت کنار هم ایستاده‌اند؛ برای همین، تعرض به مسجد در تبریز به‌معنای تعرض به خانه دل مردم است.

این‌گونه حرمت‌شکنی‌ها نه‌تنها پیوند مردم با مساجد را تضعیف نکرد، بلکه آن را عمیق‌تر کرد و مسجد غریبلر و دیگر مساجد تبریز، پس از این حوادث، بیش از پیش به نماد هویت، ایستادگی و همبستگی بدل شدند؛ تاریخ این شهر نیز بارها ثابت کرده است که تبریز ایمان خود را با خشونت، هیاهو و پروژه‌های هدایت‌شده از بیرون معامله نمی‌کند و مساجد این دیار، با همه زخم‌ها، همچنان استوار و زنده باقی خواهند ماند، چراکه ریشه آن‌ها در دل مردم است.

و این حقیقت در گفت‌وگو با اهالی محله اطراف مسجد غریبلر، تصویر روشن‌تری از عمق جراحت واردشده به احساس عمومی مردم ارائه می‌دهد؛ بسیاری از ساکنان قدیمی محل، هتک حرمت به مسجد را غیرقابل‌باور توصیف می‌کنند و بر این نکته تأکید دارند که عاملان این حرمت‌شکنی‌ها هیچ سنخیتی با بافت اجتماعی و فرهنگی و حتی سیاسی این شهر نداشته‌اند.

یکی از اهالی محل می‌گوید: مسجد غریبلر برای مردم این محله تنها یک مکان عبادی نیست، بلکه بخشی از زندگی روزمره آن‌هاست؛ جایی که نسل‌ها در آن رشد کرده‌اند، در غم‌ها کنار هم نشسته‌اند و در سخت‌ترین شرایط به هم تکیه داده‌اند و به باور ساکنان، همین پیوند عمیق سبب شده بود که هتک حرمت به مسجد، بیش از هر چیزی، احساس اندوه را در دل مردم ایجاد کند.

آن‌ها معتقدند کسانی که به مسجد حمله کردند، نه درد مردم را می‌شناختند و نه تعلقی به این فضا داشتند و رفتارشان بیشتر به اجرای یک مأموریت شباهت داشت تا واکنشی برخاسته از متن جامعه.

در روایت‌های مردمی، این تصور به‌روشنی دیده می‌شود که اغتشاشگران بخشی از یک جریان هدایت‌شده بودند؛ جریانی که در آن، هتک حرمت به مساجد به‌عنوان نمادهای هویتی و اجتماعی، هدفی آگاهانه تلقی می‌شد.

اهالی محل تأکید می‌کنند که اگر هدف، بیان اعتراض یا مطالبه‌گری بود، مسجد هیچ‌گاه نمی‌توانست انتخاب شود، چراکه مسجد در این منطقه همواره پناه مردم بوده است؛ از نگاه آنان، حمله به مسجد تنها می‌تواند از سوی کسانی صورت گیرد که یا فریب برخی جریانات و تهییجات را خورده‌اند و یا عامدانه مأمور به کار شده بود.

با وجود تلخی این حوادث که در شهرهای مختلفی به چشم می‌خورد، یک نکته در سخنان مردم مشترک است: مسجد همچنان پابرجاست و نقش خود را از دست نداده است و مسجد غریبلر، مانند بسیاری از مساجد کشور، پس از این اتفاقات بار دیگر به کانون همبستگی اجتماعی تبدیل شد؛ جایی برای آرام کردن دل‌ها، گفت‌وگو، دعا و بازسازی اعتماد. این واکنش مردمی نشان داد که مسجد نه‌تنها آسیب‌پذیر نیست، بلکه در بزنگاه‌ها نقش خود را پررنگ‌تر ایفا می‌کند.

بر همین اساس، حوادث اخیر بار دیگر نشان داد که مساجد تبریز صرفاً بناهایی تاریخی یا مذهبی نیستند، بلکه پایگاه‌های زنده و اثرگذار فعالیت‌های مردمی‌اند و هدف قرار گرفتن آن‌ها توسط دشمنان دین و انسانیت، اگرچه زخمی عمیق بر احساس عمومی وارد می‌کند، اما نمی‌تواند جایگاه‌شان را تضعیف کند و مساجد این شهر، همچنان با قدرت و با تکیه بر مردم و برای مردم، همچنان نقش محوری خود را در حفظ هویت، تربیت نسل آینده و تقویت همبستگی اجتماعی ایفا خواهند کرد.