کد خبر: ۴۳۲۶۴۴۸

تاریخ: ۱۲ دی ۱۴۰۴ - ۰۰:۱۳

دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه:

مطالبه احیای دریاچه ارومیه باید از سوی دانشگاه‌ها و مردم دنبال شود

رضا رحمانی اظهار کرد: احیای دریاچه ارومیه یک مطالبه عمومی است و نباید آن را صرفاً به یک نهاد یا دستگاه خاص محدود کرد. این یک مسئولیت ملی است و این مطالبه باید از سوی جامعه علمی، دانشگاه‌ها و مردم دنبال شود.

به گزارش ایکنا از آذربایجان‌شرقی به نقل از روابط عمومی دانشگاه تبریز، رضا رحمانی، استاندار آذربایجان‌غربی و دبیر کارگروه نجات دریاچه ارومیه، روز گذشته 11 دی‌ماه، در دومین نشست علمی منطقه‌ای کارگروه نجات دریاچه ارومیه با حضور اعضای این کارگروه، به میزبانی دانشگاه تبریز، با اشاره به روند اقدامات انجام‌شده در مسیر احیای دریاچه ارومیه اظهار کرد: طی ماه‌های گذشته، با مشارکت دانشگاه‌ها، دستگاه‌های اجرایی و جمعی از صاحب‌نظران، جلسات متعددی برگزار شده و از ظرفیت‌های علمی و اجرایی موجود به‌صورت هدفمند استفاده شده است. این تعاملات منجر به شکل‌گیری یک جمع‌بندی نسبتاً جامع درباره مسیر پیش‌رو شده که اکنون مبنای تصمیم‌گیری‌ها قرار دارد.

وی با تأکید بر اینکه بخش قابل توجهی از این اقدامات حاصل همکاری دانشگاه‌ها و نخبگان علمی است، افزود: بنده نقش مستقیمی در برگزاری برخی جلسات نداشته‌ام، اما نتایج حاصل از آن‌ها در تصمیم‌سازی‌های کلان مورد استفاده قرار گرفته است. آنچه اهمیت دارد، استمرار این هم‌افزایی و پرهیز از نگاه‌های جزیره‌ای است.

رحمانی با اشاره به برگزاری جلسه آینده ستاد احیای دریاچه ارومیه با حضور معاون اول رئیس‌جمهور گفت: این جلسه از منظر جمع‌بندی نهایی و ارائه گزارش عملکرد دستگاه‌ها اهمیت بالایی دارد. گزارش جامعی در حدود ۱۲۰ صفحه تهیه شده که مبنای بررسی اقدامات وزارتخانه‌ها از جمله جهاد کشاورزی، نیرو و سازمان برنامه و بودجه خواهد بود.

استاندار آذربایجان‌غربی با بیان اینکه بخش عمده‌ای از جمع‌بندی‌ها انجام شده است، تصریح کرد: محور اصلی تمام برنامه‌ها باید کاهش مصرف آب و هدایت منابع آبی به سمت دریاچه باشد. هرگونه اقدام سخت‌افزاری، نرم‌افزاری یا فناورانه، از جمله استفاده از فناوری‌های نوین، تنها زمانی اثربخش خواهد بود که به کاهش واقعی مصرف آب منجر شود.

وی در تشریح نمونه‌ای از اقدامات عملی گفت: در دشت مهاباد، با مصرف سالانه حدود ۱۷۵ میلیون مترمکعب آب، برنامه‌ای سه‌ساله طراحی شده که با سرمایه‌گذاری حدود سه همت، می‌تواند مصرف را به حدود ۴۵ میلیون مترمکعب کاهش دهد و زمینه آزادسازی بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعب آب را فراهم کند؛ آبی که باید به دریاچه ارومیه اختصاص یابد.

رحمانی همچنین به تصویب منابع مالی برای اجرای این برنامه‌ها اشاره کرد و افزود: بخشی از این اعتبارات در قالب مصوبات اخیر پیش‌بینی شده و همزمان پروژه‌هایی با مشارکت بین‌المللی، از جمله با حمایت منابع مالی ژاپن، در حال اجراست. دانشگاه ارومیه نیز در قالب اجرای پایلوت‌های علمی نقش مؤثری ایفا کرده است.

دبیر کارگروه نجات دریاچه ارومیه با تأکید بر اهمیت بعد اجتماعی احیای دریاچه تصریح کرد: موفقیت این برنامه‌ها بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست. موضوعات اجتماعی و اقناع افکار عمومی باید در کانون توجه قرار گیرد. تجربه‌های جهانی نیز نشان می‌دهد که در اجرای طرح‌های ملی، دست‌کم ۶۰ درصد جامعه هدف باید در جریان اهداف قرار گرفته و با آن همراه شوند.

وی تصریح کرد: یکی از چالش‌های اصلی، ضعف در گفت‌وگو با جامعه محلی است. هر جا مردم احساس کرده‌اند در تصمیم‌گیری‌ها نادیده گرفته شده‌اند، مقاومت شکل گرفته است؛ در حالی‌که باور ما این است که این برنامه‌ها نه‌تنها به معیشت کشاورزان آسیب نمی‌زند، بلکه در بلندمدت به نفع آنان و پایداری منطقه خواهد بود.

رحمانی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه کشاورزی اظهار کرد: در برخی از مناطق، طرح‌هایی اجرا شده که تاکنون حدود دو هزار و دویست هکتار را پوشش داده است. با این حال، یکی از مهم‌ترین نقدهایی که بنده به این اقدامات وارد می‌دانم، این است که این طرح‌ها باید هم‌زمان با توسعه صنایع وابسته، صنایع تبدیلی و برنامه‌های اجتماعی اجرا می‌شد. صرف اجرای یک طرح فنی بدون توجه به معیشت و آینده شغلی مردم روستاها، نمی‌تواند موفقیت پایدار ایجاد کند.

دبیر کارگروه نجات دریاچه ارومیه افزود: اکنون صحبت از راه‌اندازی هنرستان‌های کشاورزی مطرح است، اما باید روشن شود که این مراکز دقیقاً قرار است چه مسئله‌ای از روستا را حل کنند. مسئله اشتغال، معیشت و پایداری اقتصادی روستاییان همچنان یکی از چالش‌های اصلی ماست. هدف نهایی ما روشن است؛ کاهش مصرف آب در کنار افزایش درآمد کشاورزان؛ اگر این دو هدف هم‌زمان محقق نشود، نمی‌توان انتظار همراهی پایدار از جامعه محلی داشت.

استاندار آذربایجان‌غربی با اشاره به نتایج مشورت‌های انجام‌شده با سازمان فائو گفت: در گفت‌وگوهای مفصل با نماینده فائو، تجربه کشورهای مختلف مورد بررسی قرار گرفت. جمع‌بندی آن‌ها نیز کاملاً روشن بود؛ اینکه کشاورز باید به‌صورت ملموس احساس کند که با کاهش مصرف آب، درآمدش افزایش می‌یابد. اگر چنین حسی شکل نگیرد، طبیعی است که همکاری لازم ایجاد نشود، چرا که کشاورزان دهه‌ها با الگوهای قبلی زیسته‌اند و تغییر رفتار بدون مشوق اقتصادی امکان‌پذیر نیست.

وی ادامه داد: براساس تجربیات جهانی و توصیه کارشناسان، کشاورزی باید به‌گونه‌ای بازطراحی شود که هم بهره‌وری آب افزایش یابد و هم معیشت کشاورز تقویت شود. این موضوع یک اصل بنیادین است و بدون تحقق آن، هیچ برنامه‌ای به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

رحمانی همچنین با اشاره به موضوع منابع مالی تصریح کرد: نکته دوم، بحث تأمین مالی است. بنده هرگز معتقد نیستم که مسائل مالی تنها عامل موفقیت یا شکست طرح‌هاست، اما نمی‌توان نقش آن را نادیده گرفت. حتی در ارزیابی اقدامات گذشته نیز برخی از اساتید محترم نقدهایی داشتند که قابل تأمل است. به‌زعم من، همان‌گونه که برخی از اعضای این کارگروه نیز اشاره کردند، باید این نقدها به‌صورت شفاف شنیده و در اصلاح مسیر مورد استفاده قرار گیرد تا برنامه‌های احیای دریاچه به نتایج پایدار و قابل دفاع برسد.

وی در ادامه با اشاره به نقدهایی که نسبت به رویکردهای گذشته مطرح شده است، اظهار کرد: برخی از دوستان به‌درستی به ما ایراد گرفتند که در دوره‌های پیشین، تمرکز بیشتری بر اقدامات سخت‌افزاری وجود داشته است. این نقد تا حدی وارد است، اما باید توجه داشت که بدون زیرساخت‌های سخت‌افزاری اساساً امکان اجرای بسیاری از برنامه‌ها وجود نداشت.

رحمانی افزود: با این حال، امروز به‌درستی تأکید می‌شود که حوزه‌های نرم‌افزاری، اجتماعی و مدیریتی از اهمیت بیشتری برخوردارند. اگر کل حوضه آبریز را در نظر بگیریم، روشن است که بدون اصلاح الگوی کشت و رفتار بهره‌برداران، هیچ طرحی به نتیجه پایدار نخواهد رسید. متأسفانه امروز هم در آذربایجان شرقی و هم در آذربایجان غربی، بیشترین سطح باغات به محصولاتی اختصاص یافته که مصرف آب بالایی دارند. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که طی ده سال اخیر، به‌ویژه از سال ۱۳۹۸ به بعد، سطح این باغات به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است.

استاندار آذربایجان‌غربی ادامه داد: محصولاتی مانند سیب، شلیل و هلو اکنون سهم بسیار بالایی در الگوی کشت منطقه دارند؛ در حالی که محصولاتی مانند انگور که در گذشته محصول غالب منطقه بوده، به‌شدت کاهش یافته‌اند. همچنین محصولاتی مانند چغندرقند و یونجه که جزو پرمصرف‌ترین محصولات از نظر آب هستند، بخش قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی را به خود اختصاص داده‌اند؛ به‌طوری که بیش از ۵۰ درصد سطح زیر کشت منطقه به همین چند قلم محدود می‌شود.

وی در ادامه به موضوع منابع مالی اشاره کرد و گفت: بحث تأمین مالی یکی از محورهای اصلی ماست. البته نگاه ما این نیست که صرفاً با پول همه مشکلات حل می‌شود، اما بدون منابع مالی نیز کاری پیش نمی‌رود.

رحمانی با اشاره به ظرفیت‌های جدید تأمین مالی تصریح کرد: یکی از ظرفیت‌های مهم، استفاده از ابزارهایی مانند اعتبار مالیاتی است که این ظرفیت می‌تواند نقش مؤثری در جذب منابع ایفا کند. ما در استان آذربایجان‌غربی این مسیر را آغاز کرده‌ایم و در حال مذاکره و جذب منابع از بخش‌های مختلف هستیم. هدف ما این است که از همه ظرفیت‌های ممکن برای پیشبرد برنامه‌های احیای دریاچه ارومیه استفاده کنیم.

دبیر کارگروه احیای دریاچه ارومیه در بخش دیگر سخنان خود با تأکید بر ضرورت تمرکز بر موضوع دریاچه ارومیه اظهار کرد: پیشنهاد من این است که همه ظرفیت‌ها را بر موضوع احیای دریاچه متمرکز کنیم. دلیل تأکید من بر این موضوع به‌ویژه برای استان آذربایجان‌شرقی آن است که این استان از نظر اقتصادی و صنعتی ظرفیت‌های بزرگ‌تری دارد و واحدهای صنعتی قابل‌توجهی در آن فعال هستند. از این رو می‌توان با استفاده از همین ظرفیت‌ها، جریان اجتماعی و رسانه‌ای مؤثری در حمایت از دریاچه شکل داد.

وی افزود: باید فضای رسانه‌ای استان فعال شود؛ مردم در فضای مجازی، در اظهار نظرها و بازخوردها نسبت به وضعیت دریاچه واکنش نشان می‌دهند. این نشان می‌دهد که حساسیت اجتماعی وجود دارد و می‌توان آن را به یک مطالبه عمومی تبدیل کرد. ما نمونه‌های مشابهی در کشورهای دیگر، از جمله ترکیه، داریم که چگونه با ایجاد همبستگی اجتماعی توانسته‌اند بحران‌های محیط‌زیستی را مدیریت کنند.

استاندار آذربایجان‌غربی ادامه داد: امروز فرصت مناسبی برای جمع‌بندی و اقدام داریم. در اطراف دریاچه پروژه‌های متعددی تعریف شده، اما همه آن‌ها نیازمند منابع مالی هستند. دولت به‌تنهایی نمی‌تواند همه هزینه‌ها را تأمین کند؛ از همین‌رو، استفاده از ابزارهایی مانند «اعتبار مالیاتی» و مشارکت مردمی اهمیت زیادی دارد. این مشارکت صرفاً مالی نیست، بلکه نوعی احساس تعلق و مسئولیت اجتماعی ایجاد می‌کند. حتی کمک‌های کوچک مردمی می‌تواند اثر روانی و اجتماعی بزرگی داشته باشد.

وی ادامه داد: احیای دریاچه یک مطالبه عمومی است و نباید آن را صرفاً به یک نهاد یا دستگاه خاص محدود کرد. این یک مسئولیت ملی است. حتی اگر ستاد احیا یا استانداری هم ورود نکند، این مطالبه باید از سوی جامعه علمی، دانشگاه‌ها و مردم دنبال شود. ما باید کاری کنیم که همه احساس مسئولیت کنند.

استاندار آذربایجان‌غربی با اشاره به نقش دانشگاه‌ها گفت: در این مسیر، همکاری با دانشگاه‌ها بسیار حیاتی است. ما قراردادهایی با دانشگاه تبریز و دانشگاه ارومیه منعقد کرده‌ایم و از آن‌ها خواسته‌ایم که به‌صورت مستقیم وارد میدان شوند. این همکاری‌ها صرفاً مشاوره‌ای نیست، بلکه از مرحله طراحی تا اجرا و نظارت را شامل می‌شود. حتی از دانشگاه‌های خارج از استان و کشور نیز دعوت کرده‌ایم تا تجربیات خود را در اختیار ما قرار دهند.

وی افزود: یکی از اقدامات مهم، انعقاد تفاهم‌نامه با سازمان فائو و همچنین تعریف پروژه‌های مشخص با دانشگاه‌ها بود. در این مسیر، ما از دانشگاه‌ها خواستیم که خودشان طرح ارائه دهند، اجرا کنند و بر روند آن نظارت داشته باشند. این نگاه باعث می‌شود مسئولیت‌پذیری و اثربخشی افزایش یابد.

رحمانی با اشاره به موضوع تأمین مالی گفت: در کنار منابع دولتی، به دنبال استفاده از ابزارهایی مانند اعتبار مالیاتی و مشارکت بخش خصوصی هستیم. حتی پیشنهاد تشکیل یک صندوق مستقل برای حمایت از پروژه‌های احیای دریاچه مطرح شده تا امکان جذب کمک‌های مردمی و غیردولتی فراهم شود. البته نظام مالی و اداری کشور محدودیت‌های خاص خود را دارد و نمی‌توان خارج از چارچوب‌های قانونی عمل کرد، اما با طراحی سازوکار مناسب می‌توان این مسیر را هموار کرد.

وی تأکید کرد: احیای دریاچه ارومیه یک پروژه مقطعی نیست، بلکه یک مأموریت ملی و بلندمدت است. این مسیر نیازمند مشارکت دولت، دانشگاه، بخش خصوصی و مردم است. اگر بتوانیم این هم‌افزایی را ایجاد کنیم، می‌توان امیدوار بود که دریاچه دوباره جان بگیرد و به نقطه‌ای پایدار برسد.

استاندار آذربایجان‌غربی با اشاره به روند بررسی و تصویب طرح‌ها اظهار کرد: برخی طرح‌ها به دلیل نداشتن پشتوانه علمی تأیید نشدند و کنار گذاشته شدند. برای طرح‌های جدید، نظرات کارشناسان دریافت شد و تفاهم‌نامه «پلتفرم دوقلوی دیجیتال» برای ایجاد سامانه مدیریت تصمیم‌گیری در حوزه آبریز امضا شد؛ تأمین مالی آن از منابع داخلی انجام شده است.

وی افزود: در حوزه پایش اقلیمی و هواشناسی نیز سرمایه‌گذاری قابل توجهی انجام شده است. بیش از ۵۰ میلیارد تومان برای راه‌اندازی ایستگاه‌های اقلیم‌شناسی و باران‌سنجی هزینه شده و تجهیزات پیشرفته‌ای از کشورهای مختلف از جمله آلمان تهیه شده است تا داده‌های دقیق‌تری در اختیار تصمیم‌گیران قرار گیرد.

استاندار آذربایجان‌غربی تصریح کرد: اطلس مخاطرات طبیعی استان آذربایجان‌غربی نیز با همکاری دانشگاه ارومیه تهیه و رونمایی شد که یکی از اقدامات مهم دوره اخیر به شمار می‌رود. همچنین پروژه آبیاری زیرسطحی و هوشمندسازی کشاورزی در سطح هزار هکتار، با همکاری سازمان جهاد کشاورزی و دانشگاه ارومیه، در جریان است که بخشی از آن به‌صورت پایلوت اجرا شده و در سفر اخیر رئیس‌جمهور نیز مورد تأیید قرار گرفت.

وی ادامه داد: بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از جمله فناوری‌های ماهواره‌ای، از دیگر محورهای مهم ما بوده است. در همین راستا، با پژوهشگاه فضایی ایران و یک شرکت دانش‌بنیان مستقر در ارومیه تفاهم‌نامه‌ای منعقد شد تا از داده‌های ماهواره‌ای برای مدیریت منابع آب و افزایش بهره‌وری کشاورزی استفاده شود. این تفاهم‌نامه در حضور مسئولان ذی‌ربط و در جریان سفر رئیس‌جمهور به امضا رسید.

رحمانی در ادامه گفت: همه این اقدامات در چارچوب یک نگاه منسجم و مبتنی بر دانش انجام شده و هدف آن‌ها ایجاد زیرساخت تصمیم‌سازی دقیق است. بخش قابل توجهی از این اقدامات با مشارکت دانشگاه‌ها انجام شده و تلاش ما این بوده که از ظرفیت علمی کشور حداکثر استفاده را ببریم.

استاندار آذربایجان‌غربی در پایان به موضوع بودجه اشاره کرد و گفت: در حوزه تأمین منابع مالی نیز پیگیری‌های جدی انجام شده است. برای سال ۱۴۰۵، مکاتبات لازم با ریاست جمهوری انجام شده و درخواست ایجاد ردیف بودجه مستقل مطرح شده است. هرچند سازمان برنامه و بودجه ملاحظاتی دارد، اما از مسیرهای مختلف از جمله مدیریت بحران و سایر ردیف‌های قانونی در حال پیگیری هستیم. هدف این است که منابع پایدار و مشخصی برای اجرای برنامه‌های احیای دریاچه در نظر گرفته شود و این موضوع با جدیت دنبال می‌شود.